Historia od kuchni: Wielki Post

Wszystko co dobre, szybko się kończy. W zeszłym tygodniu zamilkły ostatnie karnawałowe bale i imprezy, a przebrania znalazły swoje miejsce w najgłębszych zakamarkach szaf, aby powrócić za rok – wraz ze środą nastał czas Wielkiego Postu. Jakby dobrze się zastanowić, wiele postnych zwyczajów religijnych może pozytywnie wpłynąć na zdrowie. Dla chrześcijan Wielki Post, u żydów przykładowo Jom Kipur czy tzw. Ekadaśi u hinduistów to przecież doskonała okazja, by oczyścić organizm.

Wielki Post nie zawsze tak długi…

Wielki Post w kalendarzu świąt chrześcijańskich poprzedza Wielkanoc, która była jedną z najwcześniej celebrowanych uroczystości wśród wyznawców Chrystusa, zatem siłą rzeczy i opisywany okres ma wielowiekową tradycję. Przyznać jednak należy, że wraz z biegiem historii okres przygotowania do świętowania zmartwychwstania wydłużył się. W wieku III egipscy chrześcijanie pościli jedynie przez tydzień przed Świętami, a dopiero w wieku IV Sobór Nicejski przeforsował zapis o poście czterdziestodniowym. Spowodowane było to koncepcją w myśl której liczba 40 miała bardzo symboliczne znaczenie – co ciekawe jest to nie tylko podyktowana tradycyjnym przekazem liczba dni postu Jezusa, ale także czas trwania Potopu oraz ilość lat błądzenia Narodu Wybranego po pustyni. Na dowód jednak starego powiedzenia, że młyny watykańskie mielą długo, wspomnieć należy, że powszechnym nakazem czas postu przed Wielkanocą stał się dopiero w drugiej połowie wieku XVI. Wielki Post nie jest jednak obchodzony wyłącznie przez katolików – na swój sposób celebrują go również kościoły ewangelickie – np. wyrastające z tradycji luterańskiej bądź też kalwińskiej zaś do odłamów chrześcijaństwa, w których opisywanej tradycji nie ma, zaliczyć można między innymi prezbiterian i baptystów.

… Co nie znaczy, że zawsze tak krótki

W średniowieczu uformował się ponad to okres zwany przedpościem, którego bezpośrednie tłumaczenie z języka łacińskiego brzmi siedemdziesiątnica. Można powiedzieć, że było to coś w rodzaju przygotowania do przygotowania do wspomnienia Zmartwychwstania Chrystusa. Jeżeli wydaje Wam się to błahe albo przesadne, cieszcie się, że nie żyliście w Polsce pierwszych Piastów – wówczas nieprzestrzeganie wyżej wymienionego okresu liurgicznego groziło wybiciem zębów i to w majestacie prawa! Wierzący katolicy mogą jednak liczyć dziś na lepsze traktowanie nie tylko dlatego, że zmieniło się nieco podejście Europejczyków do łączenia religii ze świeckim prawem, ale również z powodu zniesienia przedpościa przez papieża Pawła VI w 1969 roku.

U nas dawniej…

Na charakterze staropolskich zwyczajów wielkopostnych zaważyła pewna koincydencja – okres ten wypadał bowiem wtedy, kiedy i tak kończyły się zimowe zapasy i z jedzeniem było coraz gorzej. Okres postu rozpoczynało nie tylko dokładne mycie naczyń po biesiadnych posiłkach, ale także dokładne zamykanie w niedostępnych miejscach spiżarni wszelkiego rodzaju posiłków mięsnych, aby nikogo nie podkusiło po nie sięgnąć. W takim nastroju nastawała Środa Popielcowa. Inaczej niż odbywa to się dziś, najczęściej do posypania głowy przystępowali wyłącznie nestorowie rodzin, zbierając szczyptę pokutnego proszku do różnego rodzaju modlitewników, aby potem w domu na spokojnie posypać głowy reszty rodziny. Choć wiele osób twierdzi, że zwyczaj ten właściwie nie funkcjonuje, w mojej rodzinie, przyznam iż nie wiem czy świadomie, zachował się. Mój tata bardzo często pracował na zmiany i nietrudno było o jego nieobecność w środku tygodnia. Zdarzało się więc i tak, że mama zabierała popiół dla niego.

popielec_fotolia_625

Co jedzono i czy zawsze postnie

Posiłkiem, który bezpośrednio kojarzy się chrześcijaninowi z czasem postnym są ryby. Dawniej jednak królowały one wyłącznie na stole zamożnej szlachty – ceny tego przysmaku wówczas były jeszcze bardziej zaporowe niż dziś. Znacznie powszechniejsza była za to tzw. polewka piwna – rodzaj zupy z piwa, masła, chleba i przypraw. Powszechny był też zwyczaj przygotowywania żuru na zakwasie. Dziś wspomnienie o tego rodzaju zupie może wywołać uśmiech na twarzy niejednego miłośnika krajowej kuchni tradycyjnej, wtedy było to danie, którym raczyły się zazwyczaj osoby najgorzej sytuowane. Trzecim daniem popularnym w staropolskim świecie była pamuła – zupa gotowana z kapustą, brukwią i suszonymi śliwkami.

mushroom-soup-2853285_960_720

Przodkom naszym nie stało jednak na tyle zapału, aby pościć tyle czasu. Dlatego ogłaszano czasem tzw. śródpoście. Był to zwyczaj podobny do dzisiejszego cheat day znanego wszystkim osobom notorycznie przebywającym na diecie. Po prostu post na jeden dzień zawieszano – od tak by nieco odreagować tytaniczne trudy wyrzeczeń.

… i gdzie indziej dziś

Warto rzucić również okiem na współczesne zwyczaje i praktyki związane z Wielkim Postem, praktykowane na świecie. Do ciekawszych należą przykładowo przebieranie się młodych dziewczynek za wiedźmy i krążenie po domach w nadziei na otrzymanie podarków w Wielką Sobotę albo wyścigi w turlaniu jaj w Wielkiej Brytanii. Największe jednak moje zdziwienie, gdy byłem młody, wywołało obchodzenie bezpośredniego czasu przed Świętami Wielkanocnymi na Filipinach. Religijność mieszkańców tego azjatyckiego kraju jest bardzo żywiołowa i zapewne umocowana we wrażliwości ukonstytuowanej na zwyczajach przedchrześcijańskich. Otóż istnieje tam zwyczaj przechodzenia w procesjach podczas których wierni praktykują zwyczaj samobiczowania się. Już ten fakt wywołuje ciarki na plecach, a to jak bardzo jest on krwawy można zobaczyć na zdjęciach, których sporo krąży po Internecie. To jednak nie wszystko. Ochotnicy zostają… ukrzyżowani. Rzecz jasna, nie jest to klasyczne przybicie do krzyża, kończące się śmiercią w męczarniach. Do krzyża nieszczęśników się przywiązuje, ale gdzieniegdzie spotkać można niewielkie gwoździe wbite w ich ręce.

easter-3157533_960_720

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s